یک معدن و دو بهبود

یادداشت مهمان، کورش علیانی، فعال فرهنگی: ریزش معدن آلبلاغ اسفراین در ۱۶ شهریور ۱۴۰۵، یک کشته و دو مصدوم داشت. یک حادثه‌ی معدنی دیگر و دو عدد که بزرگ نیستند. اما اسم آلبلاغ را در خبرهای سال‌های گذشته هم دیده‌ایم و تکرار، گاه نشان می‌دهد آنچه می‌بینیم فقط یک اتفاق ساده نیست. در سال ۱۳۹۸ این معدن هفت بار ریزش کرد و شش کارگر در همین ریزش‌ها جان باختند. دو مورد از مرگ‌ها در ۲۰ و ۲۷ آذر، هنگام حفاری غیرمجاز رخ داده بود. چند ماه بعد، در اردیبهشت ۱۳۹۹، گزارش خبرگزاری دانشجو هنوز از تونل‌های غیراصولی، استخراج دستی، حمل سنگ با الاغ و کوله‌پشتی و فروش آن به دلالان پایین کوه می‌نوشت. فریاد بی‌صدای فقر از گزارش بلند است. تا آن زمان شمار جان‌باختگان برداشت‌های خطرناک به شش نفر رسیده بود و مقام‌های مختلف درباره‌ حفاظت، مجوز و مسئولیت معدن با هم اختلاف داشتند. بعد زبان خبرها تغییر کرد. در گزارش ایرنا در مرداد ۱۴۰۳، صحبت از ساماندهی، اکتشاف، صدور پروانه‌ی بهره‌برداری، ساخت راه دسترسی، ایجاد کارخانه‌ی فرآوری سرب و روی، جلوگیری از خام‌فروشی و افزایش ارزش افزوده است. در خبرهای بعدی نیز در مورد واگذاری، مردمی‌سازی، توسعه‌ی صنایع پایین‌دستی و تبدیل معدن به موتور توسعه‌ منطقه می‌خوانیم. در مرداد ۱۴۰۵ نیز خبرها از واگذاری تخصصی، کارخانه‌ فرآوری و تکمیل زنجیره‌ ارزش می‌گفتند. بهبود وضع معده دو معنی دارد. بخشی از آن به اقتصاد معدن مربوط است: استخراج منظم‌تر، سرمایه‌گذاری بیشتر، فرآوری و نگه داشتن سهم بیشتری از ارزش ماده‌ معدنی در منطقه. بخشی از این‌ها البته وعده است؛ کارخانه‌ای که هنوز ساخته نشده، طرحی که هنوز به بهره‌برداری نرسیده یا ساماندهی‌ای که در خبر تمام شده اما در خود معدن نه. معنی دوم را می‌شود در خبرهای دیگر جست. گزارش هم‌میهن در مهر ۱۴۰۴، به نقل از اهالی و فعالان محلی، از ادامه‌ برداشت غیرمجاز و شمار قربانیانی بیشتر از آمار رسمی می‌گفت؛ آخرین قربانی پیش از آن گزارش نیز در سال ۱۴۰۰ کشته شده بود. حالا در ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ ریزش دیگری رخ داده است: سه نفر گرفتار شده‌اند، دو نفر مصدوم بیرون آمده‌اند و یک نفر جان باخته است. آمار کشور هم یک خط تداوم را نشان می‌دهد. در حوادث شغلی معادن، سال ۱۳۹۵، ۴۴ نفر، ۱۳۹۶، ۷۸ نفر، ۱۳۹۷، ۳۶ نفر، و ۱۳۹۸، ۴۵ نفر جان باختند. فقط در پنج ماه نخست ۱۳۹۹ نیز ۲۰ معدنچی کشته شدند. برای ۱۴۰۰ عدد ۳۵ و برای ۱۴۰۱ هم عدد ۳۲ ثبت شده است. از ابتدای ۱۴۰۲ تا خرداد ۱۴۰۳ نیز بررسی حوادث منتشرشده دست‌کم ۳۰ کشته را نشان می‌دهد و چند ماه بعد انفجار در معدنی در طبس ۵۳ قربانی دیگر گرفت. با همین داده‌های ناقص، در فاصله‌ی ۱۳۹۵ تا پایان ۱۴۰۳ دست‌کم ۳۷۳ مرگ قابل شمارش است؛ این دیگر عدد کوچکی نیست، و عدد واقعی بیشتر است، چون برای بعضی سال‌ها فقط آمار بخشی از سال یا فقط حوادث منتشرشده را داریم. «بهبود معادن» اگر فقط از روی تولید، سرمایه‌گذاری، استخراج و فرآوری سنجیده شود، چیز زیادی درباره‌ی وضع معدن‌کاری نمی‌گوید. یک سوی معدن بیشتر تولید می‌کند؛ سوی دیگر هنوز، با نظمی تکرارشونده، قربانی می‌گیرد.