بانویی که هجرتش آغاز یک تمدن شد

خبرگزاری مهر، گروه دین ، حوزه و اندیشه، عصمت علی آبادی: در ساحت قدسی کریمه اهل‌بیت، بانویی آرمیده است که حضور مبارکش در شهر قم، فراتر از یک رویداد تاریخی، نقطه عطفی در تاریخ تمدن شیعی و بسترساز شکوفایی معارف اهل‌بیت در ایران زمین است. هجرت تمدن‌ساز این بانوی بزرگ، سرآغاز حرکتی بود که قم را به کانون اصلی نشر اندیشه ولایی تبدیل کرد و جایگاه ایشان را به عنوان الگویی بی‌بدیل در بصیرت، علم و نقش‌آفرینی اجتماعی تثبیت نمود؛ از این رو برای واکاوی ابعاد وجودی این شخصیت والامقام و بررسی پیام‌های سیره ایشان برای نسل امروز و جامعه کنونی، به تبیین دقیق این موضوع در گفتگوی پیش‌رو با حجت‌الاسلام رضا غلامی قائم مقام بنیاد هدایت نشستیم. با توجه به لقب «معصومه» که از سوی اهل‌بیت (ع) برای ایشان برگزیده شده است، چه ابعاد و فضائلی در سیره ایشان برجسته‌تر است که چنین مقام بالایی را برای ایشان رقم زده است؟ لقب معصومه که توسط امام رضا (ع) به این بانوی مکرمه عطا شد، فراتر از یک عنوان تشریفاتی، حکایت‌گر مرتبه‌ای از طهارت نفس و پیوند عمیق با منبع فیض الهی است. این طهارت در پرتو تربیت در مکتب امام موسی بن جعفر (ع) به دست آمده و ایشان را به جایگاهی از معرفت رسانده است که فراتر از دایره عصمت تشریعی، به نوعی عصمت اکتسابی و مقام والای طهارت در پرتو ولایت باز می‌گردد. این جایگاه معنوی به قدری برجسته است که در روایات، زیارت ایشان هم‌تراز با زیارت مضجع شریف امام معصوم قرار گرفته و این نشان‌دهنده کمال درک، شعور و تسلیم محض در برابر ولایت است که در شخصیت ایشان متبلور شده است. ایشان در طول حیات خود، مظهر کامل تقوا و دانش بودند و با بهره‌گیری از سرچشمه علوم اهل‌بیت (ع) به مقام محدثه دست یافتند. نقل روایات و تبیین معارف الهی توسط ایشان، گویای آن است که حضرت در میان بانوان عصر خود، مرجعیت علمی والایی داشته‌اند. این دانش نه تنها در حفظ سنت بلکه در استنباط و درک حقایق دین به کار گرفته شد تا الگویی از زن مسلمان در اوج کمالات عقلانی و معنوی ترسیم شود. عظمت شخصیت حضرت معصومه (س) در صبر و استقامت ایشان بر مدار حق و ولایت نهفته است. ایشان در دورانی که خفقان عباسی بر مدینه سایه افکنده بود، با حفظ هویت ایمانی خود، توانستند مشعل هدایت را در میان طوفان حوادث روشن نگاه دارند. این پایداری، نشان‌دهنده این است که عصمت ایشان، ریشه در انتخاب آگاهانه و مداوم مسیر بندگی داشته و همین امر ایشان را به الگویی برای همگان تبدیل کرده است. آنچه در سیره ایشان جلب توجه می‌کند، نگاه توحیدی به تمام وقایع زندگی است. ایشان با درک اینکه حیات انسان در سایه ولایت معنا می‌یابد، تمام توان خود را صرف دفاع از حقانیت امامت کردند. این جهت‌گیری الهی در وجود ایشان چنان ریشه‌دار بود که حتی در مواجهه با خطرات مسیر هجرت، کوچک‌ترین تزلزلی در عزم ایشان ایجاد نشد و این نشان از اطمینان قلبی و اتکای تام به قدرت لایزال الهی دارد. اگر بخواهیم در یک کلام جایگاه ایشان را تبیین کنیم، باید به نقش شفاعت‌گری ایشان اشاره نماییم که ناشی از قرب الی الله است. روایات وارده در فضیلت ایشان، تأکیدی بر این حقیقت است که دسترسی به این مقام، مسیر میان‌بری برای دستیابی به رضوان الهی است. این امر نشان می‌دهد که شخصیت ایشان چنان در مسیر بندگی ذوب شده که اراده ایشان در راستای اراده الهی قرار گرفته و شفاعتشان نافذ گردیده است. در نهایت، لقب معصومه، مدالی است که بر سینه کسی نشسته که در تمامی شئون زندگی، از حیا و عفت گرفته تا علم و بصیرت، قله‌های کمال را فتح کرده است. این ویژگی‌ها نه تنها ایشان را از دیگران ممتاز می‌سازد، بلکه راه را برای رهروان حقیقت روشن می‌کند تا با الگوگیری از این بانوی بزرگ، طعم شیرین بندگی خالصانه و پیوند با اولیای الهی را درک کنند. حرکت حضرت معصومه (س) از مدینه به سمت ایران را باید در چه بافت سیاسی و تاریخی تحلیل کرد؟ این هجرت در مقطعی از تاریخ رخ داد که دستگاه خلافت عباسی با اعمال فشار حداکثری بر فرزندان و پیروان ائمه (ع)، در صدد قطع پیوند میان امام و امت بود. بنابراین حرکت ایشان، نه یک سفر شخصی برای دیدار با برادر، بلکه یک مأموریت تمدنی برای حفظ و گسترش جریان ولایت در مرکزیت ایران محسوب می‌شود. در آن دوران حساس، حضور ائمه و فرزندان ایشان در مناطق مختلف، باعث زنده ماندن روحیه مبارزه با ظلم و آشنایی مردم با معارف اصیل اسلامی می‌شد. ایشان با هوشمندی کامل شرایط سیاسی زمانه را درک کرده بودند و می‌دانستند که حضور در مرکزیت ایران، می‌تواند پیام ولایت را به گوش تشنه‌کامان حقیقت برساند. سفر ایشان به نوعی جریان‌سازی فرهنگی بود که در لایه‌های پنهان خود، ترویج فرهنگ امامت را دنبال می‌کرد. کاروانی که ایشان تشکیل دادند، حامل معارفی بود که می‌توانست بنیان‌های فکری دستگاه ظالمانه عباسی را سست کند و به همین دلیل نیز با دشمنی حکومت مواجه شد. در همین مسیر بود که ایشان با حضور در شهرهای مختلف، به افشاگری و تبیین معارف ناب اسلامی پرداختند و عملاً به عنوان سفیر ولایت، حقایق مکتب اهل‌بیت (ع) را در حافظه تاریخی این مناطق ثبت کردند. هر توقف و هر کلام ایشان در طول مسیر، بذر آگاهی را در دل‌های مردم می‌کاشت و بستری آماده برای پذیرش فرهنگ تشیع فراهم می‌ساخت. این فعالیت‌ها نشان می‌دهد که ایشان کاملاً به نقش خود به عنوان یک چهره برجسته علمی و تبلیغی واقف بودند. وقایعی که در مسیر هجرت، به‌ویژه در ساوه و سایر نقاط رخ داد، حاوی نکات مهم تاریخی است که نشان می‌دهد دستگاه حاکم از تأثیرگذاری کلام ایشان به‌شدت هراسان بود. دشمنان می‌دانستند که هر قدم حضرت به سمت خراسان، به معنای تقویت پایگاه‌های مردمی امام رضا (ع) و تضعیف مشروعیت پوشالی خلفا است. به همین دلیل تمام توان خود را برای جلوگیری از رسیدن این کاروان به مقصد نهایی به کار بستند. این حرکت تمدنی در نهایت به قم ختم شد که حکمتی عظیم در پشت آن نهفته بود. انتخاب قم به عنوان مقصد، نه بر اساس تصادف، بلکه بر اساس پیش‌بینی‌های قبلی اهل‌بیت (ع) درباره این سرزمین صورت گرفت. ایشان با هجرت خود، قم را به پایگاه اصلی اسلام ناب تبدیل کردند و با استقرار در این شهر، بذری را کاشتند که ثمره آن بعدها نه تنها ایران، بلکه جهان اسلام را درنوردید. در نهایت می‌توان گفت هجرت حضرت معصومه (س)، یک اقدام استراتژیک برای بقای جریان حق بود. ایشان با گذشتن از جان و مال و آسایش خویش، راهی را هموار کردند که آیندگان بتوانند در سایه سار ولایت، به رشد و تعالی برسند. این هجرت، درسی بزرگ برای تمامی کسانی است که دغدغه ترویج حق و مبارزه با باطل را دارند و نشان می‌دهد که برای رسیدن به اهداف الهی، باید از همه چیز گذشت. نقش مرقد مطهر ایشان در شکل‌گیری هویت شهر قم به عنوان مرکز علمی و دینی جهان تشیع چیست؟ حضور ایشان در قم به عنوان مرکز ثقل معنوی، این شهر را به آشیانه آل محمد (ص) و حرم اهل‌بیت (ع) تبدیل کرد که به مرور زمان موجب شد تا قم به کانون اصلی تولید، حفظ و نشر علوم اسلامی و کلامی در جهان تشیع تبدیل شود. این حقیقت، ناشی از تأثیر مستقیم معنویت وجودی ایشان بر فضای فرهنگی و علمی این سرزمین در طول قرن‌هاست. این مرقد مطهر، نه فقط یک مکان زیارتی، بلکه یک دانشگاه بزرگ الهی است که طالبان علم را از سراسر جهان به سوی خود جذب کرده است. علاوه بر جنبه معنوی، حضور ایشان باعث شد که قم به جایگاه امنی برای علما، فقها و دانشمندان شیعه تبدیل شود. در دورانی که تعقیب و گریزهای حکام جور، فضای علمی را بر شیعیان تنگ کرده بود، مرقد ایشان پناهگاهی شد که در سایه آن، حوزه‌های علمیه توانستند رشد کنند و بالنده شوند. این امر باعث شد تا قم به مرکزیت استنباط و اجتهاد تبدیل شود و معارف دین از این نقطه به جهان صادر شود. این مرقد مطهر، نقطه پیوند میان مردم و اهل‌بیت (ع) است که در طول تاریخ، هویت شهر قم را به شدت متأثر ساخته است. مردم این شهر با تکیه بر این نور الهی، توانستند هویت فرهنگی خود را در برابر هجمه‌های گوناگون حفظ کنند و به عنوان پرچمداران ولایت در جهان شناخته شوند. این حضور، به شهر قم تقدسی بخشیده که در کمتر نقطه دیگری از جهان اسلام می‌توان سراغ گرفت. تأثیر این حضور در رشد علوم اسلامی به قدری واضح است که نمی‌توان توسعه فقه، اصول، کلام و تفسیر را در قم بدون در نظر گرفتن نقش مرقد حضرت معصومه (س) تصور کرد. طلاب و دانش‌پژوهان با تمسک به این بانوی کرامت، انرژی لازم برای تحقیق و تفحص در علوم الهی را کسب می‌کردند و مرقد ایشان، محلی برای تمدد اعصاب و تقویت روحی مجاهدان عرصه علم بود. این مکان مقدس، همچنین به عنوان مرکز وحدت و انسجام میان مردم شهر عمل کرده و می‌کند. همواره مرقد ایشان نقطه ثقل گردهمایی‌های دینی و مذهبی بوده که در آن، قلب‌های مشتاق به هم گره خورده و بر سر آرمان‌های مشترک، پیمان بسته شده است. این هویت یکپارچه، قم را در برابر حوادث روزگار مصون نگه داشته و همچون دژی مستحکم از ارزش‌های دینی محافظت کرده است. در نهایت، قم بدون وجود مرقد حضرت معصومه (س)، همان شهر قم بود، اما قمِ تمدن‌ساز و مرکزِ جهانِ تشیع نمی‌شد. ایشان با حضور خود در این سرزمین، هویتی جاودانه به آن بخشیدند که تا ابد باقی خواهد ماند. این تأثیرگذاری، پیامی برای همه ما دارد که هر کجا نام و یاد اولیای الهی باشد، خیرات و برکات آنجا را فرا خواهد گرفت و شکوفایی تمدنی در آن رقم خواهد خورد. سبک زندگی و منش معنوی ایشان چگونه می‌تواند الگویی جامع و کاربردی برای نسل جوان و دختران در عصر حاضر باشد؟ الگوی شخصیت حضرت معصومه (س) برای دختران امروز، نماد هویت‌مندی، بصیرت و حضور فعال اجتماعی است که با تکیه بر ایمان قلبی و حفظ حریم‌های الهی، به جای انزوا، به نقش‌آفرینی در تمدن‌سازی و دفاع از حقایق دین می‌پردازد. ایشان به جوانان می‌آموزند که می‌توان در عین حفظ عفت و حجاب، در بالاترین سطوح علمی و اجتماعی حضور داشت و تأثیرگذار بود. این الگوی رفتاری، پاسخی روشن به کسانی است که دین را مانعی برای رشد اجتماعی زن می‌دانند. ایشان نشان دادند که زن در اسلام می‌تواند با کسب مراتب بالای معرفتی و اتکا به دانش و فضیلت، محور تحولات بزرگ اجتماعی باشد و به عنوان یک الگو، مسیر دستیابی به استقلال شخصیت و عزت نفس را در جامعه‌ای که نیازمند اسوه‌های حقیقی است، به روشنی ترسیم کرده‌اند. جوانان امروز در میان هجمه تبلیغات غربی، نیازمند شناسایی چنین شخصیت‌هایی هستند که همزمان در اوج قداست و پویایی قرار دارند. سبک زندگی ایشان در ابعاد مختلف، از جمله در نحوه مدیریت زندگی، ارتباط با محارم و دفاع از ولایت، حاوی درس‌های بزرگی برای نسل امروز است. ایشان در تمامی مراحل زندگی، اولویت را به رضایت الهی و اطاعت از امام زمان خویش دادند. این نگاه، به جوانان کمک می‌کند تا در دوراهی‌های تصمیم‌گیری، قطب‌نمای خود را بر اساس معیارهای الهی تنظیم کنند و از سردرگمی نجات یابند. بصیرت سیاسی ایشان در آن دوران خفقان، درسی برای همه ماست که در برابر تحولات جامعه بی‌تفاوت نباشیم. حضرت معصومه (س) نشان دادند که دینداری به معنای بی‌خبری از اوضاع سیاسی نیست، بلکه مؤمن باید نسبت به سرنوشت جامعه و حاکمیت حق، حساس و مسئولیت‌پذیر باشد. این نوع نگاه به مقوله مسئولیت اجتماعی، می‌تواند در تربیت نسلی متعهد و انقلابی بسیار مؤثر باشد. در سیره ایشان، شاهد تلفیق زیبایی از عاطفه و عقلانیت هستیم. در حالی که ایشان با تمام وجود به برادرشان ابراز محبت می‌کردند، این محبت هرگز مانع از انجام رسالت الهی ایشان نشد. این تعادل میان عواطف انسانی و تکالیف الهی، درسی است که به دختران ما می‌آموزد چگونه در روابط عاطفی خود، استقلال شخصیت و اهداف والای الهی را فدای احساسات زودگذر نکنند. در نهایت، الگوی حضرت معصومه (س) برای جوانان ما، مشعل فروزانی در تاریکی‌های جهل و تهاجم فرهنگی است. با تأسی به این بانوی کرامت، دختران ما می‌توانند ضمن حفظ طهارت و پاکی، به بالاترین مدارج کمال انسانی دست یابند و خود به الگوهایی برای دیگران تبدیل شوند. این راه، راهی است که به سعادت ابدی منتهی شده و ضامن بقای کرامت و عزت نفس در هر زمان و مکانی است.