عبور از تله جمعیتی با نهضت فرهنگی؛ آیا اقتصاد متهم ردیف اول است؟

خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها، عاطفه وفائیان: فرزند، یک نام یا بار اضافه بر دوش تنهایی آدم‌ها نیست؛ بلکه دمیدن روح تازه‌ای است در کالبد روزگار، امتداد نفس‌های مهربان پدران و مادران، و جوانه سبز امید در باغچه‌ای که اگر به حال خود رها شود، خزانی بی‌رحم طراوتش را به تاراج خواهد برد. گاهی گره‌های ذهنی و حصارهای بلند توقعات مدرن، زیباترین و ساده‌ترین معنای زیستن را از یادمان می‌برد؛ جایی که لذت‌های زودگذر و فردی، جای خود را به گرمای دست‌های کوچک و معصومانه‌ای می‌دهد که قرار بود چراغ‌بخش خانه‌های روشن و پر از صفا باشند. اینجا خراسان است؛ آستان امنی که گام‌های خسته زائرانش در کنار همت بلند مردمانش پناهگاهی برای جوانه زدن امید و زندگی شده است. با دست‌های خالی اما قلبی سرشار از باور، می‌توان از سقوط ده‌ها برگ سبز جلوگیری کرد. لزوم فرهنگ‌سازی پیش از اقدامات اقتصادی در حوزه جمعیت حجت‌الاسلام مسلم منفرد، معاون راهبردی مجمع ملی جوانی جمعیت در بررسی ابعاد مختلف مسئله جوانی جمعیت در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: موضوع جوانی جمعیت تنها به آینده کشور مربوط نمی‌شود، بلکه همین امروز نیز بر زندگی فردی و اجتماعی افراد اثر می‌گذارد. کاهش ازدواج، کوچک‌تر شدن خانواده‌ها و نسل جوان، به‌تدریج روابط خانوادگی، شبکه‌های حمایتی و ساختار اجتماعی را تغییر می‌دهد؛ با این حال، از آنجا که پیامدهای این مسئله با تأخیر ظاهر می‌شوند، کاهش امروز تولدها بیست یا سی سال آینده به کاهش جمعیت جوان و افزایش نسبت سالمندان تبدیل خواهد شد. معاون راهبردی مجمع ملی جوانی جمعیت با اشاره به لزوم پرداختن به نگرانی‌ها و پرسش‌های واقعی جوانان از جمله ترس از مسئولیت، هزینه‌ها، تربیت فرزند، آینده شغلی، مسکن، تحصیل و سبک زندگی گفت: مردم زمانی با یک گفتمان همراه می‌شوند که احساس کنند مسئله آنها فهمیده شده است، نه اینکه صرفاً به آنها دستور داده شود. وی افزود: از همین رو، گفتگوی صادقانه با جوانان، پاسخ به شبهات، روایت تجربه خانواده‌های موفق، تولید محتوای جذاب و استفاده از ظرفیت روحانیون، معلمان، دانشگاهیان، رسانه‌ها و گروه‌های مردمی باید در مرکز برنامه‌های فرهنگی قرار گیرد. منفرد در پاسخ به این پرسش که چرا بر «فرهنگ‌سازی» حتی پیش از برخی اقدامات دیگر تأکید می‌شود، بیان کرد: بسیاری از سیاست‌ها زمانی موفق می‌شوند که با فرهنگ عمومی جامعه همراه باشند. اگر امکانات اقتصادی فراهم شود اما در ذهن جامعه این باور شکل بگیرد که «فرزند کمتر یعنی زندگی بهتر» یا «فرزندآوری مانع پیشرفت زن و مرد است»، حمایت‌های اقتصادی به تنهایی تغییر پایداری ایجاد نخواهد کرد. معاون راهبردی مجمع ملی جوانی جمعیت خاطرنشان کرد: البته فرهنگ‌سازی جایگزین حمایت‌های اقتصادی نیست، بلکه مقدم و مکمل آن است و دولت باید در کنار کاهش موانع اقتصادی و ساختاری، اصلاح نگرش جامعه را از طریق نهادهای فرهنگی دنبال کند تا یک بسته جامع شامل حمایت اقتصادی، تسهیل ازدواج و فرزندآوری، اصلاح قوانین و خدمات، و حمایت از مادران و پدران شکل بگیرد. وی در خصوص نقش حوزه‌های علمیه و مبلغان دینی بیان کرد: موضوع جمعیت ریشه‌های عمیق دینی و اخلاقی دارد و مبلغان نباید تنها به بیان دستور برای افزایش فرزند اکتفا کنند، بلکه باید مسئله خانواده امروز را فهمیده و پاسخ‌های دینی، عقلانی و کاربردی ارائه دهند. منفرد با تأکید بر اینکه جوانی جمعیت نباید یک پروژه کوتاه‌مدت یا شعار مناسبتی تلقی شود، عنوان کرد: امروز مسئله این است که چه تصویری از زندگی مطلوب در ذهن نسل آینده ساخته‌ایم؛ بنابراین جمعیت، سرمایه انسانی کشور است که با اقدامات سطحی حفظ نمی‌شود و نیازمند یک نهضت جدی و هوشمندانه برای بازسازی نگرش جامعه نسبت به خانواده و فرزندآوری است. جلوگیری از ده‌ها مورد سقط جنین با حمایت‌های مردمی در خراسان رضوی زهرا سوارکار، دبیر مجمع جوانی جمعیت در خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به فعالیت‌های مجمع جوانی جمعیت در خراسان رضوی اظهار کرد: رویکرد ما در این مدت بیشتر متکی بر فعال‌سازی ظرفیت‌های مردمی بوده است؛ به طوری که هر فرد و مجموعه‌ای متناسب با توانمندی خود، مأموریتی را بر عهده گرفته است. در همین راستا، از ظرفیت مبلغان در منبرها و تولید محتواهای غنی مجمع ملی فعالان جمعیت بهره‌برداری شده و حتی مداحان و شاعران آیینی نیز با تولید اشعار جمعیتی در اجتماعات مردمی و محافل به تبیین این موضوع پرداخته‌اند. دبیر مجمع جوانی جمعیت در خراسان رضوی با اشاره به چالش‌های حمایتی پس از شهادت شهید جمهور آیت الله سید ابراهیم رئیسی افزود: با وجود کاهش حمایت‌های حاکمیتی، با تکیه بر ظرفیت‌های مردمی و کمک خیرین و بانیان، اقدامات ارزنده‌ای شکل گرفته است. از جمله این اقدامات، بهره‌گیری از موقوفات با نیت خانواده و فرزندآوری است؛ به گونه‌ای که با همکاری اداره‌کل اوقاف، طرح «ختم قرآن» و «نماز و روزه استیجاری» توسط گروه‌های مردمی و بانوان مومنه اجرا شده و هزینه‌های آن در راستای تأمین نیازهای ضروری مادران باردار و خانواده‌های نیازمند هزینه می‌شود. وی با اشاره به یکی از مهم‌ترین اقدامات این مجمع تصریح کرد: یکی از اولویت‌های اصلی ما، حمایت آنی از بارداری‌های دوران عقد برای جلوگیری از سقط جنین است. با حمایت مالی از این زوج‌ها و تهیه اقلام ضروری و جهیزیه، ضمن کمک به تشکیل و تحکیم خانواده، سالانه از ده ها مورد سقط جنین جلوگیری می‌شود و این روند در ماه‌های اخیر افزایش یافته است. سوارکار به اقدامات ویژه در شهرستان‌ها و حاشیه شهر مشهد اشاره کرد و گفت: نشست‌های تبیینی و اجتماعات مردمی در مناطق مختلف مشهد و شهرستان‌هایی نظیر نیشابور و گلبهار برگزار شده است. نتیجه این تبیین صحیح، تغییر نگرش در لایه نخبگانی و عامه مردم بوده و در ماه‌های اخیر چندین مورد بارداری مثبت در میان بانوان نخبه که سال‌ها تک‌فرزند بودند، گزارش شده است. دبیر مجمع جوانی جمعیت در خراسان رضوی در خصوص تأثیر رفاه و تحصیلات بر فرزندآوری بیان کرد: اگر مدیران در محیط‌های اداری و کاری نگاه مثبت و حمایتی به مادران شاغل داشته باشند، نه‌تنها ادامه تحصیل و اشتغال مانعی برای فرزندآوری نخواهد بود، بلکه به ترویج آن نیز کمک می‌کند. وی به ظرفیت زائران بارگاه منسوب به ثامن‌الحجج (ع) اشاره کرد و گفت: با حمایت تولیت آستان قدس رضوی و اجرای طرح‌هایی نظیر «شکوه مادری» و اعزام کنشگران جمعیتی به محل اسکان زائران در ایام پیک سفر و شهادت امام رضا (ع)، مشاوره‌های چهره‌به‌چهره و توزیع بسته‌های محتوایی همراه با شماره‌های تماس برای پیگیری‌های بعدی انجام می‌شود که این ارتباط مستمر نتایج بسیار مثبتی به همراه داشته است. سوارکار با انتقاد از عملکرد برخی مدیران دستگاه‌ها در حوزه جوانی جمعیت خاطرنشان کرد: متأسفانه گره ذهنی در برخی مدیران ما نسبت به موضوع جمعیت هنوز باز نشده است و برخی با بهانه قرار دادن شرایط معیشتی، از زیر بار مسئولیت شانه خالی می‌کنند. انتظار می‌رود مدیران با حمایت عملی از بانوان شاغل و در نظر گرفتن امتیازات و امنیت شغلی برای والدین دارای فرزند سوم و چهارم، به عنوان الگو عمل کنند تا دغدغه‌های کارمندان در این زمینه برطرف شود و شاهد رشد چشمگیر شاخص‌های جمعیتی باشیم. پنجره جمعیتی ایران در آستانه بسته شدن است حجت‌الاسلام عبدالحمید صادقی، نویسنده و پژوهشگر حوزه خانواده در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به دغدغه‌های جدی و مکرر رهبر شهید انقلاب درباره موضوع حیاتی کاهش جوانی جمعیت اظهار کرد: مسئله نگران‌کننده کاهش جوانی جمعیت از دغدغه‌های مهم جامعه امروز است و علت اهمیت آن، بسته شدن تدریجی «پنجره جمعیتی» در ایران است. این نویسنده و پژوهشگر حوزه خانواده با تشریح نسبت جمعیت فعال و وابسته در جامعه افزود: در هر جامعه‌ای افراد به دو گروه جمعیت فعال (سنین ۱۵ تا ۶۴ سال) و جمعیت وابسته (کودکان زیر ۱۵ سال و افراد بالای ۶۵ سال) تقسیم می‌شوند. در حال حاضر نسبت جمعیت فعال به وابسته حدود ۴۳ تا ۴۴ درصد است؛ یعنی به ازای هر ۱۰۰ نفر در سن کار، حدود ۴۴ نفر در گروه‌های وابسته قرار دارند و این به معنای مصرف‌کنندگی بیشتر نسبت به کار است. وی بیان کرد: اگر وضعیت را برای حدود ۲۰ سال آینده در نظر بگیریم، نرخ وابستگی به حدود ۶۰ درصد می‌رسد؛ به این معنا که ۱۰۰ نفر کار می‌کنند و ۱۶۰ نفر مصرف‌کننده خواهند بود. این وضعیت فشار سنگینی را بر صندوق‌های بازنشستگی، سیستم درمانی، مهدکودک‌ها، مدارس، شرکت‌های بیمه و بخش یارانه‌ها وارد می‌کند و جامعه‌ای که به سمت پیری می‌رود، کمتر کار کرده و کمتر ثروت، علم، قدرت و توان نظامی تولید می‌کند. صادقی درباره موانع فرزندآوری بیان کرد: اگرچه مسائل اقتصادی مانند مسکن، امنیت آینده، هزینه‌های سنگین تربیت از شیرخشک تا دانشگاه و بازار کار رقابتی از عوامل اصلی به شمار می‌روند، اما این ادعا که اقتصاد تنها عامل است کامل و علمی نیست؛ چرا که برخی کشورها با درآمد سرانه پایین‌تر، نرخ باروری بالاتری دارند. بنابراین موضوعات فرهنگی و روانی نیز نقش بسیار مهمی دارند. نویسنده و پژوهشگر حوزه خانواده بحران معنا را یکی از این موانع دانست و گفت: بسیاری از زوج‌های امروز، فرزندآوری را مساوی با قربانی کردن پیشرفت، آرامش و زندگی شخصی خود می‌دانند و فرزند را نه به عنوان «برکت»، بلکه به عنوان «بار» و مانع می‌بینند. مانع دوم، «شکاف بین انتظار و واقعیت» است؛ انتظارات بالا برای فراهم کردن امکانات مدرن و پرهزینه مانند مدارس غیرانتفاعی، اتاق مجزا، اسباب‌بازی‌های خاص و کلاس‌های آموزشی، برخلاف دهه‌های گذشته که زندگی‌ها ساده‌تر بود، مانع مستقل شدن جوانان برای فرزندآوری شده است. وی «تغییر الگوی شادی» را سومین مانع ذکر کرد و افزود: در جامعه‌ای که لذت‌های فردی مانند سفر، سرگرمی و مصرف‌گرایی بر لذت‌های جمعی مثل خانواده، فرزند و همدلی غلبه پیدا کند، افراد انگیزه تولید نسل را از دست می‌دهند. از این رو هم مسئولان و هم مردم باید برای نجات کشور از بحران پیری جمعیت، هم در زمینه فرزندآوری اقدام کنند و هم به رفع موانع اقتصادی و فرهنگی آن اهتمام ورزند.